|
|
|
|
Nove knjige: „Sandžački bogomili“ - autora Sulejmana AličkovićaSLOVO O BOGUMILIMA SANDŽAKA
Autor: Mr. Redžep Škrijelj
Objavljeno: 12. January 2009.
izvor: bosnjaci.net
Na
promociji knjige "Bogomili Sandžaka" autora Sulejmana Aličkovića između
ostalih prisustvovali su recidenti mr. Redzep Škrijelj i profesor
historije Rizah Gruda, književnik Redžep Nurović, Hodo Katal i drugi. Promociju su popratili TV Tutin i TV Jedinstvo Novi Pazar. Za ovu priliku objavljujemo recenziju mr. Škrielja.
Promocija knjige Sulejmana Aličkovića
|
Svojom izuzetno značajnom knjigom Sandžački bogomili
- (Osvrt na srednjovjekovnu historiju Sandžaka) iz oblasti prošlosti
bogomila nastaloj u protekloj deceniji, koja se bavi problemima
identiteta Bošnjaka i njihove etno-historijske posebnosti na prostoru
Sandžaka, njen autor Sulejman Aličković izaziva veliko oduševljenje i
talasanje znanstvene i šire javnosti. Izrađena studija predstavlja
svojevrsno zaokruženje istraživačkog postupka koji je, konačnim
uobličavanjem studijsko-empirijskog pristupa, poprimio karakter pravog
znanstvenog poduhvata, jer za sobom povlači potrebu još radikalnijeg
pristupa izučavanju ove zanimljive, i znanosti vrlo nepoznate,
srednjevjekovne historijske i filološke problematike.
Jedno od najvažnijih pitanja koje autor postavlja u svojoj studiji je
održanost dugo prisutne „transferzale bosanskih bogomila“, čiji su
tragovi, sudeći po nekim rezultatima ove i drugih studija, koji
tretiraju pomenutu problematiku na prostoru Sandžaka i njegovog
okruženja, evidentni. Sve to dovoljno dobro ilustruje i naučni postupak
kojim autor teži, sagledavanju i analizi ostataka kamene i zidne
plastike u širem regionu koji ne izmiče njegovom introspekcijskom
objektivu kojim namjerava zahvatiti vrlo kompleksan problem bošnjačke
historijske prošlosti i filologije.
Autor ne propušta mogućnost da naglasi ulogu bogomila u regionu, ali i
posljedice pravog pogroma koji je stvaranjem Raške države vršen nad
babunima i patarenima, posebno u XII vijeku u doba vladavine Nemanjića.
Sa ovim korespondira i podatak o postojanju ostataka babuna u Polimlju.
I među pronađenim posuđem, kao vrstom zanatske dekorativne plastike,
iskopanim na različitim arhelološkim lokalitetima u Sandžaku, autor
prepoznaje najbitnije elemente čiji tragovi ukazuju na paganske običaje
bogomila, za koje V. Jovanović u Novopazarskom zborniku (1979, 123.)
neargumentovano tvrdi kako je „umrli bio hrišćanin“.
Jedan od ključnih momenata u studiji je pominjanje postojećih
toponomastičkih struktura koje su na prostoru Poibarja, Pešteri,
Polimlja i Sandžaka uopšte, vrlo vidljive. Njih možemo prepoznati u
izvornom ili nešto izmijenjenijem leksičkom obliku, koji je stoljećima
trpio različite transformacije kakve su nemilosrdno diktirali
morfološki zakoni postojećih ili navirućih jezičkih sistema (ilirski,
latinski, sanskritski, starogrčki, semitski, aromunski, staroturski i
ostali), koji su danas transformirani u teško prepoznatljivu
onomastičku oblast za koju je potrebna vrlo oprezna studioznost.
Takav je položaj toponomastičkih naziva i hidronima sa područja današnje geografske izoglose Sandžaka: Bijela Rijeka (danas Crna Rijeka) kod Ribarića, desna pritoka Ibra; „Bijele vode“ koji postoje na mnogim mjestima u Sandžaku[1]; Bijeli vrh
(Crni vrh) sa lokalitetom Gradac sa kulom na vrhu u tutinskom kraju,
ali i šire, koji u postojećem semantičkom obliku pripadaju onomastikonu
sandžačkih bogomila, ali i jezičkoj strukturi Crkve bosanske sa značenjem – „čiste, bistre vode“.
Očekivana znanstvena rješenja koja u svom diskursu autor
problematizira, mogu biti jedino odgonetnuta temeljnim arheološkim i
onomastičkim (toponomastičkim) raspravama. U ovoj izvanrednoj studiji
treba cijeniti autorovu istraživačku budnost, perceptivnost, iskustvo i
hrabrost koji pojačavaju na njegovoj istraživačkoj znatiželji koja daje
vidljive rezultate. Tako će u rodnom Crnišu kraj Ribarića (Tutin)
toponim Sokolovo gnijezdo ubicirati kao lingvističku strukturu iz vremena dobrih Bošnjana
– bogomila – jedno od prvobitnih naziva ovog danas naseljenog mjesta.
Graditeljsko naslijeđe: stećci u selima u dolini rijeke Ibar, sela na
Pešteri, u dolini rijeke Lima, Bogumilska ćelija u Paljevu i
slično, važan su artefakt koji navodi na zaključak da je riječ o
kulturnim i kultnim tragovima bogomila. To su kameni stećci u selima:
Jeliće, Ribariće, Špiljani (Čpiljani), Vrujce, Đerekare (Tutin), Ugo
(Sjenica), Gostun (Prijepolje), koji su kao dio monumentalne epigrafske
kulture slični sa onima na Glasincu u Bosni. U mnogima je, sudeći prema
njihovom izgledu sahranjena vlastela iz hijerarhije bogumila, primarno,
poneki Ded (Did) ili Gost, a sve na osnovu svećeničkog zvanja ili
titule karakteristične za bogomilsko učenje.
Struktura studije S. Aličkovića je koncepirana i radi pojašnjenja
činjenice da je zatečena ilirsko-romanska populacija sa ovih prostora
nakon miješanja sa pridošlim slavenskim plemenima, osim svoje,
prihvatila bizantsku, hrišćansku i pagansku kulturu, izlažući se riziku
asimilacije ili gubljenja vlastitog jezika kao jedne od validnih
identitetskih ordinanti.
Kao i drugi balkanski narodi, Bošnjaci u srednjem vijeku koriste više
pisama (glagoljicu, bosančicu – zap. ćirilicu, latinično pismo) od
kojih su neka danas izbačena iz upotrebe, tako da je prisutna
tropismenost, u oblasti Sandžaka, poznata pojava u kulturnom preporodu
Evrope. U svom historijskom razvitku Bošnjak je, a to tvrdi i S.
Aličković, mijenjao pismo, ali je to ostalo bez ozbiljnijeg utjecaja na
njegov etnički identitet.
Sulejman Aličković |
Studija svjedoči otvoreni antiklerikalizam ovog dijela Balkana, koji krajem XII stoljeća prerasta u bujicu. To je Doba vjere kada
se rađaju intervali religioznog misticizma i sentimenta koji se sve
više izmicao i protivrječio svakom obliku organiziranog svješteničkog
hrišćanstva. Posebice Bogomili, koji su nastali u Bugarskoj i naročito
se raširili u etničkoj Bosni, i kao „mrska jeres“ u razna
vremena XIII stoljeća, napadani od lokalnih hrišćana ognjem i mačem
„branili se uporno, i konačno (1463) se predali, ali ne kršćansvu nego
islamu.“ [2]
Sulejmanove hipoteze ukazuju na potrebu temeljnijeg pristupa ovoj
zanimljivoj problematici koja navodi na potrebu revizije, odnosno
redefiniranja nekih znanstvenih momenata iz naše prošlosti ili je riječ
o potrebi temeljnog, faktografski validnog, modifikovanja ovakvih,
prilično zastarjelih stavova. Ovakvi naučni rezultati predstavljaju
inicijativu za potvrđivanje teze o postojanju tragova predislamskog
Sandžaka, na koju ukazuje ubicirano spomeničko naslijeđe i raznovrsna
prostorna toponimska i etnonimska faktografija u knjizi. Posebno zbog
argumentacije u studiji koja potkrepljuje tvrdnju da svi očuvani
spomenici iz predislamskog perioda na prostoru Sandžaka ukazuju na
prisustvo glagoljice, bosančice (zapadne verzije ćirilice) i latiničnog
pisma. Ne može se, također, zaobići autorova sposobnost za parcijalnu
teorijsku artikulaciju problema i njegovo postepeno i sistematsko
uokvirivanje u kontekst zanimljive historijske prošlosti sandžačkih
Bošnjaka, ali i čitavog bogumilskog pokreta kao nezaobilaznog faktora
urađene studije.
Mnogi se slažu sa ocjenom da je Sulejman Aličković prihvatio izučavanje
oblasti koja određuje nacionalno-identitetsku komponentu koju danas
promatramo kao primarnu odrednicu našeg etničkog identiteta. Ovdje
možemo sa sigurnošću govoriti o uspostavi novih naučnih paradigmi koje
iziskuju drugačiju postavljenost znanstvenih problema i daju posebne
odgovore na naučne izazove kakvi su „Sandžački bogomili“
(Osvrt na srednjovjekovnu historiju Sandžaka). Time autor samog sebe
stavlja u poziciju znanstvenika koji teži odgonetanju istine, donoseći
drugačije stavove o začecima bogomilskog bošnjaštva i historiji
Bosanske crkve na prostorima današnjeg Sandžaka.
Čini nam se veoma pouzdanom i tvrdnja Aličkovića o pitanju doseljavanja
ilirskog plemena Klimente, za koje tvrdi da su na prostor Sandžaka
mogli stići mnogo prije početka XVIII stoljeća, čime su mogli imati
utjecaja na tragove sveobuhvatne materijalne baštine koju u svom
diskursu studija posjeduje. Zbog toga su vrlo indikativna ilirska imena
među bogomilima: Pjak, Rahac, Ras, Nihac, Mirbeljan, Golub, Soko,
Beriša itd.
Jedan od ciljeva studije je težnja da se identifikuje i preispita
efekat vanjskog djelovanja bogomilskog učenja koje iziskuje provjeru i
utvrđivanje raspoloživih historijskih činjenica koje nas vezuju za ovu
zanimljivu pojavu u prošlosti bošnjačkog srednjovjekovlja. Na to nas
opominju neuspješni, nepotpuni, tradicionalno neutemeljeni i nesigurni
„argumenti“ pojedinih južnoslavenskih, primarno kršćanskih,
kvaziznanstvenih historiografija, koji se dugo javljaju u studijama
koje obuhvataju period od XII do XV vijeka. Aličkovićeva studija nam na
jedan poseban način nagovještava novu, artefaktima potpunjenu, sliku o
zajednici i običajnoj i ritualnoj simbolici društva bosanskih bogomila
na prostoru Sandžaka. „Treba naglasiti da su historijski izvori
neujednačeni, ali dovoljno validni u svakom pogledu da odražavaju sliku
i priliku političkog dešavanja u srednjovjekovnoj Bosni, čime se jasno
ukazuje i na vjersku dimenziju djelatnosti, samim tim se mogu i trebaju
potvrditi mnogi navodi koji su se često u historijskoj literaturi
tumačili kao pretpostavke.“ [3]
Sulejman Aličković kao jedan od najsnažnijih argumenata interpolira „bogomilsku“
Ćeliju u selu Paljevu (Opština Tutin), lociranu na živopisnom terenu
ispresijecanom potocima, šumom i zelenilom. Teza autora da je na tom
mjestu (Gornje Paljevo) na uzvišenju u današnjoj mahali Štek (1.000
mnv) bilo bogomilsko svetilište ima potpunu opravdanost. [4]
Osim toga, autor je ubijeđen da je ova sonda, uklesana u krečnjaku
navrh strme kamene litice, bila sjedište bogomila i stono mjesto iz
koga je službovao Did (Djed). Velika je vjerovatnoća da su istu ćeliju,
sondu ili kamenu kapsulu mogli koristiti i predslavenski narodi
naseljeni na ovim prostorima. [5]
Samim tim, novija „otkrića“ u srpskoj nauci koja se tumače na navedeni
način, štete znanosti i ne doprinose objektivnosti pristupa zajedničkom
historiografskom kaleidoskopu. Aličković pritom pominje duževjekovno
njegovanje kulta vode (obredno kupanje radi sticanja zdravlja) koje se
obavljalo i održalo na ovom „svetom“ mjestu koje su nekada obavljale
pripadnice Crkve bosanske –krstjanice.Zbog svega u knjizi
naznačenog, pitanje opstanka ovog bogomilskog svetilišta u središtu
između dva jaka pravoslavna manastira (Sopoćani i Crna rijeka), čini
nam se posebno zanimljivim.
Prema uvjerenju autora, svi arheološki nalazi za kojima vješto traga
Sandžakom, upućuju na bogomilsko-bošnjačku simbiozu, koja je na koncu
XIV i početku XV stoljeća efektuirala u korist islama, koji je kao
najsrodniji monoteistički modus vivendi bio najbliži pristalicama ove „mrske jeresi“ - bogomilima. Sva ova tumačenja potvrđuju tezu o utjecaju bogomila i Crkve bosanske koja se „uspjela postaviti između vladara i vlastele“[6],
čak i dominirati na našim sandžačkim prostorima. Navedeni argumenti
potvrđuju opravdanost tvrdnji najpouzdanijeg historiografa Bosne, Nade
Klaić, o značaju Bosanske crkve, što se ogleda i u divljenju bosanskih
vladara prema članovima „heretičke crkve bosanske“ čija je državnička
mudrost doprinijela da se „obdržavaju njihovi obredi“.[7]
Sve u svemu, pred sobom imamo još jednu vrlo uspešno efektuiranu
studiju, koja snagom materijalnih i izvornih činjenica svjedoči o
jednoj zanimljivoj i neistraženoj etapi naše historijske prošlosti.
Ponuđena pitanja koja Sulejman Aličković verificira, mogu biti solidna
polazna osnova za nove znanstvene rezultate koje bošnjačka znanstvena
javnost u Sandžaku sa razlogom očekuje.
Ova knjiga je dio bošnjačkog antropološkog ogledala koji se kao
kulturni obrazac zasniva na odgovarajućim socio-kulturnim artefaktima
postižući efekat koji je iskazan u profiliranju bogumilstva među
Bošnjacima Sandžaka, kao jedne od prepoznatljivih vrijednosti iz
njihove veoma duge kulturno-historijske prošlosti.
Studija sugerira potrebu uvažavanja drugačijeg mišljenja i naučnih
rezultata bošnjačke nauke koji na ovako ubjedljiv način govore o
tragovima predhrišćanske kulture na našim prostorima, za koju nudi
uvjerljive i zanstveno validne argumente koji danas postoje na prostoru
Sandžaka. Na kraju knjige, autor donosi dio teže dostupnih tekstova
(Prilozi) koje ovom kulturnom poduhvatu daju karakter istinski
značajnog znanstvenog rezultata.
Bošnjačku znanstvenu javnost u Sandžaku raduju postignuti rezultati,
jer će odbaciti dominaciju ranijih kvaziznanstvenih i površnih viđenja
naše, primarno, nedovoljno istražene historijske prošlosti. Samo
objektivan i nepristrasan pristup, kakav je ovaj u studiji Sulejmana
Aličkovića može rezultirati novim saznanjima o bogomilstvu kao
„magistralu naše prošlosti“ (M. Krleža).
FussNote:
1) Takav naziv nosi selo Bijele vode u blizini Duge Poljane u Opštini Novi Pazar.
2) В. Дјурант, Доба вере, књ. 4/II, Београд 1988, 904, 907.
3) Salih Jalimam, Studija o bosanskim bogomilima,Tuzla, l996, str.19-21.
4) Tvrdnja da je ovu pećinsku ćeliju u Paljevu „ prvi put zabeležio i opisao prof. Đ. Bošković, sa saradnicima, prilikom rekognisciranja jugozapadne Srbije 1951. godine“ (Г. Милошевић, Пећинска црква у Паљеву: у:
Новопазарски зборник бр. 8, Нови Пазар 1984, 37.) , paušalna je i nema
opravdanosti, naročito zbog činjenice da je lokalnom stanovništvu od
davnina poznata pod imenom Ćelija, tako da Aličkovićeva teza de je
riječ o „Bogomilskoj ćeliji“ povećava našu sumnju u pouzdanost
navedenih tvrdnji, prema kojima je to hrišćanski lokalitet –
pravoslavna crkva i istovremeno pomjera granice našeg saznanja i nameće
potrebu objektivnijeg i studioznijeg razmatranja ovog delikatnog
znanstvenog pitanja iz historijske i kulturne prošlosti Sandžaka
uopšte.
5) Zbog svega pomenutog treba odbaciti kao nepouzdanu, tvrdnju da Ćelija, ili „Pećinska crkva u Paljevu,“ ili, kako tvrdi S. Aličković „Bogomilska ćelija“ nije bogomolja podignuta krajem XVI ili početkom XVII vijeka (Vidi: Г. Милошевић, Пећинска црква у Паљеву... 48.), već mnogo ranije.
6) С. Ћирковић, Историја средњовековне босанске државе, СКЗ, Београд 1964, 112.
7) N. Klaić, Srednjovjekovna Bosna, Eminex, Zagreb 1994, 212.
|
Document Saved Successfully
|
|
|
|
|
|
|
